आधुनिक सैन्य सिद्धान्तको ऐतिहासिक प्रतिमान (Paradigm) मा अहिले एउटा अभूतपूर्व र गम्भीर परिवर्तन देखा परेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को उदयले युद्धकलाको परम्परागत जगलाई नै विस्थापित गरिदिएको छ। दशकौंदेखि विश्वव्यापी सुरक्षा व्यवस्था 'प्रतिबन्ध (Deterrence)' को सिद्धान्तमा टिकेको थियो, जसको मूल उद्देश्य हतियारको त्रास देखाएर युद्ध रोक्नु हुन्थ्यो। तर, हालैका घटनाक्रमहरूले यो रणनीतिक सन्तुलनलाई 'सक्रिय परिचालन (Active Deployment)' को नयाँ र खतरनाक युगमा धकेलेको छ। एआई अब केवल एक सहयोगी प्रविधि मात्र रहेन, बरु यो सैन्य आक्रमणको योजना र कार्यान्वयनको एक निर्णायक कडी अभ्यास भइरहेको छ, जसले 'युद्धको क्याल्कुलस' लाई नै परिवर्तन गरिदिएको छ।

हालैका दुई प्रमुख सैन्य अपरेशनहरूले उपभोक्ता-स्तरीय एआई कसरी 'शासन परिवर्तन' को कडा रणनीतिक औजार बनिरहेको छ भन्ने पुष्टि गर्दछ। 

• भेनेजुएला (जनवरी २०२६):
  • राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई उनको निजी परिसर (Compound) बाटै कब्जा गर्ने (Snatching) 'शासन परिवर्तन' को अपरेशनमा एन्थ्रोपिक (Anthropic) को 'Claude AI' मोडेल प्रयोग गरिएको थियो।
  • यस अपरेशनमा एआईलाई योजना निर्माण र रणनीतिक कार्यान्वयनका सूक्ष्म पक्षहरूमा परिचालन गरिएको प्रतिवेदनले देखाउँछ।
• इरान (मार्च २०२६):
  • इरानमाथि गरिएको भीषण मिसाइल आक्रमणमा एआई उपकरणको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण देखियो।
  • गुप्तचर सूचनाहरूको गहिरो विश्लेषण (Parsing), सटीक लक्ष्य पहिचान (Target identification) र युद्धका सिमुलेशनहरू सञ्चालन गर्न एआईको प्रयोग गरियो।
  • यो आक्रमणको मुख्य उद्देश्य सैन्य क्षति मात्र नभई, 'आम इरानी नागरिक' (Rank-and-file Iranians) लाई शासन विरुद्ध उभिन र बाँकी काम पूरा गर्न प्रेरित गर्ने रणनीतिक वातावरण तयार गर्नु थियो।

 उपभोक्ता-स्तरीय AI मोडेलहरूको सैन्यीकरण

दैनिक कार्यहरूलाई सहज बनाउन, किनमेलको सूची तयार गर्न वा बालबालिकालाई कथा सुनाउन बनाइएका एआई मोडेलहरू अहिले युद्धको मैदानमा 'सैन्य योजनाकार' का रूपमा उभिनु विडम्बनापूर्ण छ। यो प्रविधिको 'दोहोरो चरित्र' (Dual-use) को सबैभन्दा भयावह पक्ष हो।

"एउटा यस्तो उपकरण जुन सार्वजनिक जीवनमा इमेलहरू संक्षेप गर्ने र कभर लेटर लेख्न मद्दत गर्ने 'च्याटी' इन्टरफेसको रूपमा सुरु भएको थियो, अहिले त्यो सूचनालाई प्रत्यक्ष सैन्य हिंसामा रूपान्तरण गर्ने शृङ्खलाको एक अभिन्न अङ्ग बनेको छ। यो 'उपभोक्ता प्रविधि' र 'युद्धको हतियार' बीचको रेखा पूर्णतः मेटिएको अवस्था हो।"

४. प्राविधिक कम्पनीहरू र रक्षा विभाग बीचको नैतिक द्वन्द्व

एआईको सैन्य प्रयोगलाई लिएर निजी क्षेत्रका कम्पनीहरू र अमेरिकी सरकार बीचको सम्बन्धमा गहिरो दरार उत्पन्न भएको छ। निम्न तालिकाले प्रमुख कम्पनीहरूको अडान र उनीहरूको वर्तमान स्थिति देखाउँछ:

कम्पनीको नाम	नैतिक अडान / 'रेड लाइन्स' (Red Lines)	वर्तमान स्थिति
एन्थ्रोपिक (Anthropic)	व्यापक जन-निगरानी र पूर्ण स्वायत्त हतियार (Human-out-of-the-loop) मा पूर्ण प्रतिबन्ध।	CEO डारियो अमोदेई र राष्ट्रपति ट्रम्प बीच सार्वजनिक र कडा विवाद जारी।
ओपनएआई (OpenAI)	सैन्य प्रयोगमा लचकता अपनाउँदै पेन्टागनसँग सहकार्य।	पेन्टागनसँग प्रत्यक्ष सम्झौता; आफ्नो नीति अन्य कम्पनीभन्दा 'सुरक्षित' रहेको दाबी।
अल्फाबेट (Alphabet/Google)	विगतमा सैन्य हतियारका लागि एआई प्रयोग नगर्ने प्रतिबद्धता।	सन् २०२५ मा आफ्नो पुरानो प्रतिबद्धतालाई गोप्य रूपमा खारेज गर्दै सैन्य प्रयोगका लागि बाटो खुला गरेको।

५. रणनीतिक जोखिम र विश्वव्यापी परिणामहरू

सैन्य क्षेत्रमा एआईको यो अनियन्त्रित प्रवेशले मानवताका लागि निम्न तीनवटा गम्भीर जोखिमहरू खडा गरेको छ:

१. आणविक युद्धको उच्च जोखिम (Nuclear Trigger-happiness): प्रारम्भिक रणनीतिक 'वार गेम्स' सिमुलेशनहरूले चेतावनी दिए अनुसार, एआई निर्णयकर्ताहरू मानव कमाण्डरहरूको तुलनामा आणविक हतियार प्रयोग गर्न बढी 'युद्धोन्माद' (Trigger-happy) देखाउन सक्छन्, जसले विश्वलाई विनाश तर्फ धकेल्न सक्छ।

२. बाध्यकारी कानुनी सीमाहरूको अभाव: ट्रम्प प्रशासनले सैन्य अपरेशनमा एआईलाई सामान्यीकरण गरिरहँदा, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यसमा 'बाध्यकारी कानुनी सीमाहरू' (Binding legal constraints) र पारदर्शी खरिद मापदण्डहरू लागू गर्न तत्काल दबाब दिनुपर्ने देखिन्छ।

३. एउटा ऐतिहासिक विभाजन रेखा (The Hiroshima Moment): वर्तमान समयलाई सैन्य इतिहासकारहरूले जापानमा खसालिएको आणविक बमको क्षणसँग तुलना गरेका छन्। यो एउटा यस्तो 'ऐतिहासिक मोड' हो जहाँ एउटा स्पष्ट 'पहिलेको संसार' थियो र अब एउटा अत्यन्तै 'अनिश्चित र धुमिल भविष्य' सुरु भएको छ।

हामी अहिले मानव इतिहासको एक यस्तो खतरनाक मोडमा आइपुगेका छौं जहाँ युद्ध र शान्तिका पुराना नियमहरू अब सान्दर्भिक रहेनन्। जब विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली सैन्य संयन्त्रले 'शासन परिवर्तन' जस्ता संवेदनशील कार्यमा सामान्य उपभोक्ताका लागि बनाइएका एआई मोडेलहरूलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्छ, तब हामी 'थ्रु द लुकिङ ग्लास' (Through the looking-glass) अर्थात् एक यस्तो अकल्पनीय र अनिश्चित वास्तविकतामा प्रवेश गर्छौं जहाँ सुरक्षाको कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन। एआईको यो सैन्यीकरणले विश्वव्यापी सुरक्षा व्यवस्थालाई स्थायी रूपमा जोखिमपूर्ण बनाइदिएको छ।