नेपाल यतिबेला एउटा यस्तो मौन संकटको सामना गरिरहेको छ, जसको आवाज कुनै राजनीतिक बहसभन्दा ठूलो र कुनै आर्थिक सूचकाङ्कभन्दा गम्भीर छ । यो संकट हो, बढ्दो आत्महत्या र आत्मदाहका घटनाहरू ।
पछिल्ला केही दिनमा मात्र देशले लगातार दुःखद समाचारहरू सुन्नुपरेको छ । मुगुका गणेश नेपाली, सर्लाहीका विवेक मण्डल, र काठमाडौंको बुद्धनगरका अश्विन राउतसँग सम्बन्धित घटनाहरूले सम्पूर्ण देशलाई स्तब्ध बनाएका छन् । यी घटनाहरू फरक–फरक ठाउँमा भए, फरक–फरक परिस्थितिमा भए, तर एउटा समान सन्देश छोडेका छन्, “हाम्रो समाजमा धेरै मानिसहरू मौन रूपमा पीडा सहिरहेका छन् ।”
यी केवल तीन व्यक्तिका कथा मात्र होइनन् । यी र यस्ता परिवारको जीवनभरको पीडा हुन् । एउटा आमाको लागि कहिल्यै नसुक्ने आँसु, एउटा बाबुको कहिल्यै नमेटिने प्रश्न, श्रीमतीको जीवनभरको पीडा हुन् भने उनीहरुका छोराछोरीको लागि कहिल्यै नमेटिने सम्झना हुन् ।
“मैले के गर्न सक्थेँ?“ यी घटनाहरूले हामी सबैलाई एउटै प्रश्न सोधिरहेका छन्, “हामीले मानिसहरूको पीडा सुन्न किन ढिला गरिरहेका छौँ”?
आत्महत्या गर्ने व्यक्ति जीवनबाट होइन, पीडाबाट भाग्न खोजिरहेको हुन्छन् ।
मानव व्यवहारको अध्ययन गर्ने मनोविज्ञान र स्नायुविज्ञान (ल्भगचयकअष्भलअभ) ले एउटा महत्वपूर्ण सत्य बताउँछन् । अधिकांश अवस्थामा आत्महत्याको सोच आउने व्यक्ति मर्न चाहँदैन । उसले आफ्नो जीवनभन्दा बढी आफ्नो असह्य मानसिक पीडाको अन्त्य खोजिरहेको हुन्छ ।
जब मानिस अत्यधिक तनाव, निराशा, अपमान, आर्थिक संकट, सम्बन्ध विच्छेद, बेरोजगारी वा अन्य गम्भीर समस्याबाट घेरिन्छ, तब मस्तिष्कको निर्णय गर्ने क्षमता कमजोर हुन सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा भविष्य अन्धकारमय मात्र देखिन्छ, समाधान सम्भव नै छैन भन्ने भ्रम पैदा हुन्छ । तर विज्ञानले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ कि भावनाहरू परिवर्तनशील हुन्छन्, समस्या समाधान हुन सक्छन्, तर एकपटक गुमेको जीवन फर्किँदैन ।
यसैले आत्महत्याको सोच आउने क्षण स्थायी सत्य होइन; त्यो अत्याधिक पीडाको अस्थायी अवस्था हो ।
यही सन्दर्भमा नेपालको गौरव, साहित्यकार झमक कुमारी घिमिरेका शब्दहरू आज प्रत्येक नेपालीका लागि जीवनको सन्देश बनेका छन् ।
“तपाईं सामथ्र्यवान भएर पनि किन आत्मदाह वा आत्महत्याको बाटो रोज्ने सोच्नुहुन्छ? मलाई हेर्नुस त न म बोल्न सक्छु, न हात चाल्न सक्छु, तर पनि मलाई बाँच्ने रहर छ । कुनै गलत कदम नउठाउनुस् । आफूलाई माया गर्नुस् ।” — साहित्यकार झमक कुमारी घिमिरे
यी शब्दहरू केवल प्रेरणादायी भनाइ मात्र होइनन् । यी एउटा व्यक्तिको जीवनभरको संघर्षबाट जन्मिएको जीवनदर्शन हुन् ।
जसलाई बोल्न कठिन थियो, हात चल्दैनथे, सामान्य दैनिक काम गर्न पनि असाध्यै कठिन थियो, त्यही व्यक्तिले संसारलाई बाँच्न सिकाइरहेकी छन् । यदि यति ठूलो चुनौतीका बीच पनि उहाँले जीवनलाई रोज्नुभयो भने, हामीले पनि कठिन परिस्थितिमा जीवनलाई अर्को अवसर दिन सक्नुपर्छ ।
हामी कहाँ चुकिरहेका छौँ?
हामीले आधुनिक भवनहरू बनायौँ । सडकहरू विस्तार गर्यौँ । प्रविधिमा धेरै अगाडि बढ्यौँ तर के हामीले मानिसहरूको मन सुन्ने संस्कार पनि विकास गर्यौँ त?
आज धेरै मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा मुस्कुराइरहेका देखिन्छन्, तर वास्तविक जीवनमा गहिरो पीडासँग संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् ।
धेरै युवाहरूलाई लागिरहेको छ कि असफल हुनु भनेको जीवन समाप्त हुनु हो । धेरै अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीको नतिजा देख्छन्, तर उनीहरूको मानसिक अवस्था देख्न भ्याउँदैनन् ।
धेरै साथीहरू एकअर्कासँग दैनिक भेट्छन्, तर कसैले पनि सोध्दैन,
“तिमी साँच्चै ठीक छौ?“
सायद यही प्रश्नले एउटा जीवन बचाउन सक्थ्यो । असफलता जीवनको अन्तिम अध्याय होइन, परीक्षामा असफल हुनु जीवनमा असफल हुनु होइन । व्यवसायमा घाटा हुनु भविष्य समाप्त हुनु होइन । जागिर गुमाउनु क्षमताको अन्त्य होइन । सम्बन्ध टुट्नु जीवनको अन्त्य होइन । हामीमध्ये धेरै सफल व्यक्तिहरू कुनै न कुनै समयमा असफल भएका थिए । फरक यति मात्र हो, उनीहरूले जीवनलाई अर्को मौका दिए, अर्को सम्भावना रोजे । यदि उनीहरूले पनि त्यतिबेला हार मानेका भए, आज संसारले उनीहरूलाई चिन्दैनथ्यो ।
परिवार र समाजको भूमिका
कहिलेकाहीँ मानिसलाई ठूलो समाधान चाहिँदैन । उसलाई केवल कसैले धैर्यपूर्वक सुने पुग्छ । कसैले भनिदिए पुग्छ, “तिमी एक्लो छैनौ ।”
यस्ता संवाद बढाऔँ ।
विद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला छलफल गरौँ ।
कार्यस्थलमा सहकर्मीको भावनात्मक अवस्थाप्रति संवेदनशील बनौँ ।
मद्दत माग्नेलाई कमजोर नभनी, साहसी मानौँ ।
जीवनलाई अर्को अवसर दिऔँ
स्मरण गरौं रगराउ
जीवनमा सबै कुरा फेरि सुरु गर्न सकिन्छ ।
व्यवसाय फेरि उठ्न सक्छ ।
परीक्षा फेरि दिन सकिन्छ ।
ऋण तिर्न सकिन्छ ।
सम्बन्ध फेरि बनाउन सकिन्छ ।
तर जीवन मात्र एकपटक गुमेपछि फर्केर आउँदैन।
त्यसैले कुनै पनि समस्या, कुनै पनि अपमान, कुनै पनि असफलता वा कुनै पनि आर्थिक कठिनाइ जीवनभन्दा ठूलो हुन सक्दैन ।
अन्तिम सन्देश
गणेश नेपाली, विवेक मण्डल र अश्विन राउतसँग सम्बन्धित घटनाहरूलाई केवल समाचारको रूपमा पढेर बिर्सिनु हुँदैन । यी घटनाहरूले हामीलाई एउटा गम्भीर चेतावनी दिएका छन्, नेपाललाई आर्थिक विकाससँगै मानसिक स्वास्थ्य, करुणा, संवाद र सामाजिक सहाराको पनि आवश्यकता छ ।
यदि आज हामीले एकअर्काको कुरा सुन्न सिक्यौँ भने, सायद भोलिका समाचारहरूमा यस्ता दुःखद घटनाहरू कम हुँदै जानेछन् ।
आउनुहोस्, आजबाट एउटा सानो प्रतिबद्धता गरौँ,
कुनै पनि निराश व्यक्तिलाई एक्लो नछोडौँ ।
कसैको मौनतालाई बेवास्ता नगरौँ ।
र हरेक व्यक्तिलाई सम्झाऔँ,
“जीवनभन्दा ठूलो कुनै समस्या हुँदैन । तपाईंको जीवन अमूल्य छ । तपाईंको परिवार, समाज र राष्ट्रलाई तपाईंको आवश्यकता छ । कृपया बाँच्नुहोस्, किनकि आशा अझै बाँकी छ ।”
जीवन बचाउने एउटा सन्देश
यदि तपाईं वा तपाईंले चिन्ने कोही गहिरो निराशा, आत्महत्याको विचार वा असह्य मानसिक पीडासँग संघर्ष गरिरहनुभएको छ भने, कृपया एक्लै नबस्नुहोस् । विश्वासिलो परिवारका सदस्य, साथी, मानसिक स्वास्थ्य परामर्शदाता वा नजिकको स्वास्थ्य संस्थासँग तत्काल सम्पर्क गर्नुहोस् । समयमै गरिएको एउटा संवादले एउटा जीवन बचाउन सक्छ ।
(लेखक मानव बेचबिखन तथा लैङ्गिक हिंसाविरुद्धको क्षेत्रमा कार्यरत सामाजिक अभियन्ता तथा प्रशिक्षक हुनुहुन्छ ।)
